Phần lớn số liệu gây hiểu nhầm không phải số liệu bịa. Chúng đúng về mặt kỹ thuật, nhưng được chọn và trình bày theo cách dẫn người đọc tới một kết luận nhất định.
1. Giá trung bình bị lệch bởi cơ cấu
"Giá bán trung bình quý này tăng mười phần trăm" — nghe như mọi căn đều tăng. Nhưng con số này bị ảnh hưởng bởi loại sản phẩm nào được bán trong quý.
Nếu quý này có nhiều sản phẩm cao cấp mở bán, trung bình tăng mà từng căn không hề tăng.
Cách nhận ra: tìm xem báo cáo có tách theo phân khúc không, và có nêu chỉ số giá theo cùng rổ tài sản không.
2. Chọn mốc so sánh có lợi
"Tăng bốn mươi phần trăm so với năm 2020" nghe rất khác "giảm mười phần trăm so với năm ngoái" — dù cả hai có thể cùng đúng.
Cách nhận ra: hỏi vì sao chọn mốc đó, và tìm biểu đồ dài hạn thay vì hai điểm.
3. Phần trăm không có số gốc
"Lượng giao dịch tăng hai trăm phần trăm" — nếu quý trước có hai giao dịch và quý này có sáu, con số đó đúng mà vô nghĩa.
Cách nhận ra: luôn tìm số tuyệt đối đi kèm phần trăm.
4. Gộp các khu vực rất khác nhau
Số liệu "toàn thị trường" gộp nội đô với vùng ven, gộp chung cư với đất nền. Kết quả là một con số không mô tả đúng bất kỳ khu vực cụ thể nào.
Cách nhận ra: tìm phần chia nhỏ theo khu vực và phân khúc. Không có thì con số chỉ dùng để nói chuyện chung, không dùng để quyết định.
5. Nhầm nguyên nhân với tương quan
"Khu vực có tuyến đường mới tăng giá" — nhưng có thể tuyến đường được xây ở nơi vốn đã phát triển. Chiều nhân quả có thể ngược lại, hoặc cả hai cùng do một nguyên nhân thứ ba.
Cách nhận ra: tự hỏi liệu chiều ngược lại có hợp lý không.
6. Số liệu từ bên có lợi ích
Báo cáo do đơn vị đang bán sản phẩm công bố không tự động sai — nhiều đơn vị làm nghiêm túc. Nhưng việc chọn đưa ra con số nào và nhấn mạnh điều gì chịu ảnh hưởng bởi vị thế của họ.
Cách nhận ra: luôn xem ai công bố, và đối chiếu với ít nhất một nguồn khác có lợi ích khác.
7. Dự báo trình bày như dữ kiện
"Khu vực này sẽ tăng giá khi tuyến đường hoàn thành" là một dự đoán, thường được nêu bằng giọng của một sự thật.
Cách nhận ra: tách rõ trong đầu hai loại câu — câu về việc đã xảy ra, và câu về việc sẽ xảy ra. Chỉ loại đầu là dữ kiện.
Bốn câu hỏi cho mọi con số
- Ai công bố, và họ có lợi ích gì ở đây?
- Đo cái gì, đo thế nào, phạm vi nào?
- Dữ liệu thuộc kỳ nào?
- Con số này so với cái gì?
Bốn câu này mất chưa tới một phút và loại được phần lớn hiểu nhầm.
Một cạm bẫy của chính mình
Cuối cùng là cái khó tránh nhất, vì nó không đến từ người khác.
Khi đã nghiêng về một quyết định — đã thích một căn nhà, đã tin vào một khu vực — người ta có xu hướng chú ý tới thông tin ủng hộ và lướt qua thông tin ngược lại. Việc này diễn ra không cố ý.
Cách giảm: trước khi quyết, chủ động đi tìm ba lý do không nên mua. Nếu tìm không ra lý do nào thuyết phục thì đó là tín hiệu tốt. Nếu tìm ra ngay mà trước đó chưa nghĩ tới, thì đó chính là lý do phải làm bước này.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao phần lớn số liệu gây hiểu nhầm lại không phải số liệu bịa?
Vì chúng đúng về mặt kỹ thuật, nhưng được chọn và trình bày theo cách dẫn người đọc tới một kết luận nhất định.
Phần trăm mà không có số gốc thì sao?
Có thể đúng mà vô nghĩa — tăng hai trăm phần trăm có thể là từ hai giao dịch lên sáu. Luôn tìm số tuyệt đối đi kèm.
Bốn câu hỏi cho mọi con số là gì?
Ai công bố và họ có lợi ích gì; đo cái gì đo thế nào phạm vi nào; dữ liệu thuộc kỳ nào; và con số này so với cái gì.
Cạm bẫy khó tránh nhất là gì?
Cạm bẫy của chính mình — khi đã nghiêng về một quyết định thì tự chú ý tới thông tin ủng hộ và lướt qua thông tin ngược lại. Cách giảm: chủ động đi tìm ba lý do KHÔNG nên mua trước khi quyết.
